Tło Hero

Kleszczowe zapalenie mózgu – objawy i profilaktyka

6 lipca 2018, Autor: master

Blog Mama Pediatra  prowadzi lekarz pediatra Dagmara Chmurzyńska-Rutkowska

Na pytania Mamy Pediatry o kleszczowe zapalenie mózgu odpowiada Kacper Toczyłowski –  lekarz specjalizujący się w pediatrii, który wiedzę i doświadczenie na temat chorób zakaźnych poszerza pracując w Klinice Obserwacyjno-Zakaźnej Dzieci Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Zacznijmy od samej choroby. Jak wygląda odkleszczowe zapalenie mózgu u dziecka?

Objawy kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) pojawiają się tydzień do dwóch tygodniu po ukąszeniu przez kleszcza. Początkowo są bardzo nietypowe, gdyż przypominają zwykłe przeziębienie lub grypę. Pacjenci mają gorączkę, bóle mięśniowe, bóle głowy, niechęć do jedzenia. Choroba trwa kilka dni i ustępuje samoistnie. KZM przebiega jednak dwuetapowo.

U około 20-30% osób tydzień po pierwszej pojawia się druga faza choroby, która dotyczy opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu lub rdzenia kręgowego. Pokleszczowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych przebiega z gorączką, bardzo silnymi bólami głowy, nadwrażliwością na światło i dźwięki, wymiotami i fatalnym samopoczuciem. Dużo poważniej wygląda zapalenie mózgu i rdzenia, gdyż pacjenci doświadczają zaburzeń świadomości, czucia i ruchu. Zapalenie rdzenia kręgowego wiąże się z porażeniami kończyn i zaburzeniami czynności zwieraczy. Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych ustępuje po kilku dniach leczenia. Zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego wymaga długiej hospitalizacji połączonej niekiedy z rehabilitacją, a powrót do zdrowia jest powolny. Czasami w wyniku zakażenia dochodzi do trwałych następstw neurologicznych, jak np. porażeń kończyn. W około 1 % przypadków choroba bywa śmiertelna.[…]

Czy ta choroba ma coś wspólnego z boreliozą?

KZM, podobnie do boreliozy, przenoszone jest przez kleszcze. KZM wywołują wirusy, a boreliozę bakterie. Do zakażenia wirusem KZM może dojść już chwilę po ukąszeniu, gdyż wirus jest obecny w ślinie pajęczaka. Krętki Borrelia przebywają w jelicie kleszcza i do zakażenia dochodzi później, po około 24-48 godzinach. Kleszcze dość rzadko przenoszą wirusy KZM, dużo częściej są zarażone bakterią Borrelia.

Czy zarazić się można jedynie po ukąszeniu kleszcza?

Ukąszenie przez kleszcza jest głównym, ale nie jedynym sposobem zakażenia. Wirus może być obecny w niepasteryzowanym mleku pochodzącym od zakażonego zwierzęcia. Spożywanie zdrowej i nieprzetworzonej żywności jest bardzo ważne i niewątpliwe warto kupować produkty z ekologicznych źródeł. Jednakże mleko, aby było bezpieczne, zawsze musi być poddane odpowiedniej obróbce. Dotyczy to nie tylko mleka krowiego, ale także mleka pochodzącego od innych ssaków. Opisano zachorowania po wypiciu surowego mleka koziego, które rodzice kupili dla swojego dziecka uczulonego na mleko krowie.

Czy zdarzają się przypadki, gdy u dziecka w wywiadzie kleszcza nie było, a choroba i tak się pojawia?

Tak, bardzo często! Ukąszenia kleszcza mogą być niewyczuwalne, często są niezauważane.  Kleszcz jest bardzo małym pajęczakiem, w postaci nimfy ma rozmiary główki od szpilki. Ponadto, doskonale wie, jak przetrwać. Kąsając wybiera okolice, w których łatwiej się ukryć, tj. skórę głowy, miejsce za uszami, pachy, pachwiny. Interesujące jest to, że kleszcze nie kryją się jedynie w gęstych paprociach głęboko w lesie, lecz „polują” w trawie miejskiego parku i przydomowych trawników. Wiele osób z infekcją przenoszoną przez kleszcze nie opuszczała granic miasta! […]

Jakie są sposoby ochrony przed chorobą?

Ochrona przed chorobą polega na unikaniu ukąszeń przez kleszcze oraz na stosowaniu szczepień. Zawsze spędzając czas na łąkach, lasach, parkach należy stosować dobre jakościowo środki odstraszające kleszcze. Wybór środków jest dość duży, od syntetycznych po naturalne, np. mieszane olejki eteryczne. […]

Teraz może o samej szczepionce? Komu zaleca się szczepienie? Czy dzieci można szczepić i od którego roku życia?

Szczepienie przeciwko KZM, cytując za kalendarzem szczepień na 2017 rok, zaleca się osobom przebywającym czasowo i stale na terenach o nasilonym występowaniu tej choroby. Choroba występuje na terenie praktycznie całego kraju, a obszarami największego występowania kleszczy są wschodnie i południowe województwa Polski.

Zalecenie realizacji szczepień szczególnie dotyczy osób zatrudnionych przy eksploatacji lasu, stacjonującego wojska, funkcjonariuszy straży pożarnej i granicznej, rolników, młodzieży odbywającej praktyki oraz turystów i uczestników obozów i kolonii. Dzieci można szczepić już po ukończeniu 1. roku życia. Warto rozważyć szczepienie zwłaszcza jeśli zamieszkuje się lub często odwiedza te obszary endemiczne.

Jaka to szczepionka (żywa? inaktywowana?) Jakie są dostępne preparaty?

W Polsce zarejestrowane są dwie szczepionki przeciwko KZM, każda z nich występuje w  wersji o mniejszej objętości przeznaczonej dla dzieci […]. Obie szczepionki są szczepionkami inaktywowanymi, nie zawierają żywego wirusa, a zatem wskutek szczepienia nie możemy zachorować, ani zakazić innych osób wirusem pochodzącym ze szczepionki. Proces wytwarzania oraz skuteczność obu preparatów są bardzo zbliżone. […]

Ile dawek należy przyjąć? Na jak długo szczepienie daje ochronę?

Już po podaniu jednej dawki szczepionki odporność wytwarza ponad 90% zaszczepionych, kolejne dawki zwiększają skuteczność do 99-100%. Pełny schemat szczepienia dla obu preparatów składa się z 3 dawek szczepionki. […] Odporność utrzymuje się przez co najmniej 3 lata po szczepieniu. Zaleca się więc stosowanie dawek przypominających: pierwsza dawka przypominająca 3 lata po zakończeniu podstawowego schematu, a kolejne dawki co 5 lat.

Wspomniałeś o sposobie namnażania wirusów. Stąd następne moje pytanie: jakie są przeciwwskazania do szczepienia?

Szczepionek przeciwko KZM nie powinno się stosować u osób, które są uczulone na składniki szczepionki. Szczepienie należy także odroczyć u osób z ostrą chorobą przebiegającą z gorączką. Silna alergia na jajko kurze, która objawia się reakcją anafilaktyczną także stanowi przeciwwskazanie do szczepienia. Mniej poważne reakcje alergiczne wywołane białkami jaja nie są przeciwwskazaniem do szczepienia, ale szczepienie należy wykonywać przy zapewnieniu dostępu do odpowiedniego sprzętu i natychmiastowej pomocy.

Jakie są działania niepożądane szczepionki?

Obie szczepionki są na ogół dobrze tolerowane. Szczepionkę podaje się domięśniowo, dlatego bardzo często, u około połowy pacjentów, występuje ból w miejscu wstrzyknięcia. U mniej niż 10 % zaszczepionych pojawia się też ból mięśni i stawów, gorączka, obrzęk w miejscu wstrzyknięcia, a u dzieci niepokój, brak łaknienia i bezsenność. W badaniach dotyczących bezpieczeństwa szczepień, w których obserwowano tysiące pacjentów, nie zanotowano żadnych poważnych lub zagrażających życiu niepożądanych odczynów poszczepiennych.

Kiedy najlepiej się zaszczepić, żeby ochrona była od początku tzw. sezonu?

Optymalnie jest rozpocząć szczepienie w miesiącach zimowych. Uważa się, że właściwa ochrona po szczepieniu pojawia się nie wcześniej, niż 14 dni po podaniu drugiej dawki, a dawka trzecia powinna być zaplanowana na początek sezonu aktywności kleszczy, czyli na wiosnę[…].

Pełna wersja tekstu znajduje się na blogu Mama Pediatra : http://mamapediatra.pl/2017/12/04/kleszczowe-zapalenie-mozgu-kzm/

Źródła:

Amicizia D, Domnich A, Panatto D, et al (2013) Epidemiology of tick-borne encephalitis (TBE) in Europe and its prevention by available vaccines. Hum Vaccines Immunother 9:1163–1171 . doi: 10.4161/hv.23802

Beck Y, Fritz R, Orlinger K, et al (2015) Molecular Basis of the Divergent Immunogenicity of Two Pediatric Tick-Borne Encephalitis Virus Vaccines. J Virol 90:1964–1972 . doi: 10.1128/JVI.02985-15

Jelinek T (2012) TBE–update on vaccination recommendations for children, adolescents, and adults. Wien Med Wochenschr 1946 162:248–251 . doi: 10.1007/s10354-012-0112-1

Pöllabauer EM, Pavlova BG, Löw-Baselli A, et al (2010) Comparison of immunogenicity and safety between two paediatric TBE vaccines. Vaccine 28:4680–4685 . doi: 10.1016/j.vaccine.2010.04.047

Wittermann C, Izu A, Petri E, et al (2015) Five year follow-up after primary vaccination against tick-borne encephalitis in children. Vaccine 33:1824–1829 . doi: 10.1016/j.vaccine.2015.02.038